LA ARENA-POBEŅA-EL COVARON ALDEA
Inguru ekologikoa, industria- eta meatze-arkeologiarekin.

   

La Arena-Pobe¤a-El Covaron aldeak modu paregabean isladatzen du Bizkaiko meatzealdia eta industrializazioaren garaia, gure historiako ia mende baten adibide adierazgarria baita. Hala eta guztiz ere, gizakien aztarnak desagertzen ari dira naturaren indarrez, eta horrek lekuaren itxura aldatu du, zeren erabilpen espontaneoak gure gizarte postindustrialaren ingurune ludiko bihurtu baitu.

1860ren inguruan sortu ziren lehen meategiak, El Covaronen (Bizkaia) hasi eta Ontonen (Kantabria) bukatzen zen sektore batean; Joseph Mac Lenan eskoziarrak, meatze-injineruak, Amalia Vizcaina-ren jabetza bereganatu zuen 1871n. Hori eginez inguru horretako bultzatzaile bilakatu zen, baita mineral ekoizle eta esportatzaile nagusietako bat ere. Mac Lenanek Trianon eta Bilbon ere izan zituen meategiak. Minerala Ingalaterrara eramaten zuten, Durhanera, eta untziratu Punta Castillon eraikitako zamatze-tokian egiten zuten. Leku hori gaur egun ere ikus daiteke La Arena hondartzatik, kostaldeko ezkerreko puntan baitago. Minerala bagonetaz iristen zen zamatze-tokiraino. Harainoko linea -gaur bide bihurturik- kostaldetik heltzen zen Amalia Vizcaina-tik. Berau, aire zabaleko ustiategia, El Covaron auzoaren atzean ikus daiteke, kaltzinazio-labeekin batera, sastrakak erdi estalirik egon arren.

Ibarra familia ere (Orconera Iron) inguru horretan aritu zen, Pobe¤ako muinoaren itsaldean eraikitako mineral-garbitegia berak bultzatu zuen-eta. Garbitegi horren hondarrak gaur egun ere ikus ditzakegu, nahiz eta oraingo jabeak, Petronorek, hesiz inguratu dituen. Airetiko tranbia bat Trianotik iristen zen orduko lan faraoniko horretaraino, La Arena hondartzaren gainetik. Eraikinaren zutabe batzuek harearen azpian diraute oraindik ere hondartzan.

Gaur egun aukera dago El Covarondik edo Pobeņatik Ontoneraino iristeko, itsas bazterretik, meategien hondarrez jantzitako belardia eta labarrean dagoen tunela zeharkatuz.

Bere aukeraren zain dagoen esparru zabal eta ahaztua da. Agian, Ingalaterran arkeologia industrialaren eremuan egiten ari diren lanetatik etorriko zaio behar duen irtenbidea, lan horiek zerikusi handia baitute bertoko arazoekin. Paisaiera bideratutako zenbait ekimen hondartzan bertan egin dira. Horien artean J.M. Bourgon, M. Del Val eta T. Segurak 1985-87. urteetan sortu zituzten zerbitzu-eraikinak aipatu behar ditugu. Eraikin horiek ere irudi anglosaxoniarrekin daude ahaideturik.

Deskribapena bukatzeko, aipa dezagun Zierbenako La Cuesta auzotik Punta Lucero mendiraino igotzen den bidea. Gerra Zibileko "Burdin Gerrikoaren" koartel eta kostaldeko kanoi-baterien aztarnekin batera ikuspegi ederrak ditugu: Abra, itsasaldera begiratuz gero, eta Trianoko meatzaldea, El Covaron eta Enkarterriko mendiak barrualdean. Ibilbide guztiak egiteko ezinbestekoa da ibilgailu egokiaz baliatzea (bideak txarrak dira eta), edo, bestela, oinez gozatzeko denbora izatea.

 

MUŅATONES GAZTELUA San Martin auzoa

Egile ezezaguna. XV. mendea


Salazar familiaren etxe gotortua Bizkaian Erdi Aroko gaztelu izena eman dakiokeen eraikin bakarra da. Semeek dorre nagusian preso hartuta zutelarik -azkenean pozoitu egin zuten-, Lope Garcia de Salazarek hortxe idatzi zuen Euskal Herriko bando-gerren kronika, Bienandanzas e Fortunas izenburukoa. Dorre hori osagai zaharrena da; harresiz osatutako bi zirkuitu zentrokidek inguratuta dago, barneko zirkuitua karratua da eta kanpokoak angeludun dorretxoa eta lubanarroa ditu. Gaztelua zaharberritu zenean egin ziren arkeologi indusketek barruan egondako eraikin, kubo eta defentsarako murru batzuen hondarrak azaleratu zituzten.

 

POBAL-GO BURDINOLA

Egile ezezaguna. 1699.

1699an Simon de la Cuadrak erosi zuen Salazar familiak Barbadun ibaiaren bazterrean zuen burdinola zaharra, berreraiki eta berriro ere errendimendu osoan abiarazteko. Gaur egungo eraikina, aldaketa batzuk gora-behera, urte hartakoa da. Gorputz mehar eta sakona dauka, gurpil hidraulikodun gabia eta hauspoak biltzen dituena. Atal horri erantsirik gorputz trapezoidal bat dago, gurutzean eraikitako bi murruk bereiztua. Horrela eratutako guneetan bi ikaztegi, forja tailerra eta administrazio eta bizilekua daude. Labe garaiak agertzeaz batera Pobalgo burdinolak minerala galdatzeari utzi zion, eta 1856tik aurrera nekazaritza- lanabesak egiten aritu zen, harik eta 1952an behin-betiko itxi zuten arte. Burdinolaren inguruan dorretxe bat, Erdi Aroko zubi bat eta irin-errota bat ikus ditzakegu. Bizkaian egon ziren 150 burdinoletatik Pobalgoa da hoberen kontserbatu dena, eta gaur egun zaharberritzen ari dira.