Egile ezezaguna. 1746

Orrialde honetara ekarri duguna, zorionez, egoera onean dago. Gainera, are interesgarriago bihurtzen duten "kontaminazio" edo nahaste batzuk ditu: proportzio bikainetako eraikin luzanga da eta haren murru luzeak pilastra aizunetan kanporatzen dira, baserri tradizionalenetako "antak" gogoraziz. Teilategal zuzenak eta ordena horizontal nabarmenduak ere baserri tradizionalak ekartzen dituzte gogora. Irudi klasizista nabaria badu ere, landako baserriaren ezaugarri ugari ditu. Hain zuzen ere, "turtzioztarra" izeneko baserri-mota garai hartan agertu zen (ikus Turtzioz eta Artzentales). Azkenik, aipatzekoa da barruko habeak nola bermatzen diren habetzanetan eta zutabeetan, kapitela eratuz. Kanpoaldean, nabarmengarria da alboko galeria: zurezkoa da eta burdinurtuzko pilareak ditu. XIX. mendean erantsi zuten, baina ez zuen inola ere baserria itsustu.

Arkitektoa: L. Milla. XVIII

Aldeacueva auzoa oinean duela muino txiki baten tontorrean kokatutako eliza hau gertaera arkitektoniko harrigarria da, jatorriz bertakoa zen Pedro Negrete handikiak utzitako ondarearen erabilera bitxiak soilik azal dezakeena. 1789an, ilustrazioa bor-bor zegoela, hiriaren berrinterpretazio neoklasizista nagusitu zen garaian, eliza honen trazak egiteko eskatu zioten Luis Milla madrildarrari.

Akademiaren agindu zorrotzen arabera egindako eraikin sendoa da,soila, El Escorial oinarri zuen tradizio hispaniarrik onenarekin estu lotua. Bolumetria, fatxaden konposizioa, oinplano bikaina eta barruko indar hotza direla eta, zainetan arkitektura klasizistaren irakaspenik eternalenen odola dabilkiola esan daiteke.

Bere inguruan ikusita, ordea, edonor harrituta uzteko modukoa dela esatea bide samurra izan daiteke eragiten duen sentsazioa azaltzeko. Akademia akademia zen: askotan, lekuak ez zion axola, berak mundu berri bat sortzen zuen eta. Filosofia hori oso zabalduta zegoen eta horren adibide ugari dago Busturian (Nabarriz, Bermeo eta, batez ere, Ajangiz, besteak beste).

Concha dugu Karrantzako auzo nagusia. Lerroan eratutako herrixka da, zeinean zutik baitaude oraindik tipologia herrikoiko etxe batzuk, balkoi korritu eta guzti. XVIII. mendetik XX. mendeko lehen hamarkadetara bitartean, bertako hainbat herritarrek, Amerikan aberastuta, jauregitxo eta etxetzar ugari eraiki zituzten. Banaka batzuk izan ezik, erabateko gainbeheran daude denak. Aldameneko San Esteban auzotik abiatuta, Limpias-ko kondearen etxea aurkituko dugu; XVIII. mendean egile ezezagun batek eraikitako etxea da, bere balkoi korrituengatik ezaguna. Concha auzoan bertan, oso deigarri gertatzen dira XX. mendeko lehen hamarkadan J. Darroguy frantsesak eraiki omen zituen bi etxe: Portillo (garai batean etxe turtzioztarra izandakoa, gerora berritua) eta Hernaiz (jauregitxo sendoa, arestian hainbat etxebizitzatan banatu dutena). Portillo etxea baino aurreraxeago, 91an L. Dominguezek itxuraldatutako baserri baten fatxada berritua dugu.

Conchako plazan bertan, berriz, udaletxea; 1941ean R. Font nek egindako "revival" populista bat da, oso elementu tradizionalak (arkupea, esaterako) eta garai hartako konposizio gaztelauak nahasirik dituena.

Soscañon (Concharen gainean) Santa Maria eliza dago muino baten tontorrean. M.M. Smithek egin zuen 1916an eta oso ezaugarri pintoreskoa du: arkitekto horrek hain gogoko zituen eredu ingelesen (normandiarrak, kasu honetan) erreferentzia literalak daude arkupearen antolamenduan eta sakristian. Ibarrera itzuli eta Ambasaguaserantz hartuta, Rozas etxea aurkituko dugu Conchako irteeran. Erakin klasizista eta berantiarra da; alderdirik interesgarriena kalera ematen duen fatxadan eta, batez ere, lorategi pintoreskoan 1935-36 urteetan egindako aldakuntzak dira. Hori guztia maitasun handiz zaharberritzen ari da hotelaren eta jatetxearen egungo arduraduna.

Amaitzeko, Villa Pepita eta Villa Sarita aipatu behar ditugu (1931-32), Ambasaguasen biak. Bigarren mailako lanak dira, egilaren izena beste alderdi interesgarririk ez dutenak: E. Amann emankorra.

Eliza, plaza eta artzapezpikuaren jauregi-ikastetxea
XVI-XVIII

Garai batean, jatorri erromanikoko tenplu bat egon zen egungo eraikuntzaren tokian. Oraindik ere zutik daude behinolako tenplu horren atal batzuk: murruetako hormatalen bat edo beste, erlaitzetako harburu batzuk ekialdean, aldarea eta sakristia. 1620tik aurrera, goitik behera berreraiki zuten antzinako eliza. Domingo Velez del Palaciok hasi zituen lanak, eta Francisco de la Llosa eta Francisco Alonso de Ribas harginek amaitu zituzten 1686 inguruan. Nabe bakarreko eliza da, hasieratik bertatik bertikaltasun-arazoak izan zituena. Nabea eta albo batean daukan kapera gurutze-gangaz estalita daude. Erretaula klasizistak ditu, eta zurezko korua atzealdean. Barruko aldea oso modu kaskarrean estalita eta gainetik pintatuta dago, harria imitatuz. Inondik ere, eraikinak zituen akatsak ezkutatu nahi izan zituzten horrela.

Eliz ataria murruz itxitako plazara begira dago. XVIII. mendetik gutxienez, horrelako jai-esparru ugari eraiki zituzten Enkartazioetako hainbat bazterretan. Fenomeno horrek zuzeneko lotura du eskualdean horren erro sakonak zituen zezenketa-tradizioarekin (ikus Artzentales eta Turtzioz). Ahedoko hau dugu jai-espazio horietan monumentalena. Hasieran, ordea, Palermoko artzapezpiku izan zen Diego Ahedoren ikastetxearen zerbitzuan egon omen zen, eraikin-multzo osoa hark utzitako ondareari esker eraiki baitzuten. Ikastetxea desagertu bazen ere, haren hondarrak ikus daitezke oraindik: arma-patio antzeko honen sarrean dagoen eraikuntza kubikoa, bao hirukoitzeko arkupea daukana.

Orain, "picnic"-erako egokitutako leku erromantikoa da, batez ere ilunbarrean, Concha auzoa eta ibarra oinean dituena.